Rupsen kunnen in korte tijd veel schade aanrichten in je tuin of moestuin. Aangevreten bladeren, uitwerpselen op je groenten en kale fruitbomen zijn slechts enkele van de gevolgen. Gelukkig zijn er effectieve en milieuvriendelijke manieren om rupsen te bestrijden. Zonder dat je hoeft te grijpen naar chemische middelen. In dit artikel lees je alles over het natuurlijk én biologisch bestrijden van rupsen met aaltjes.
Wat zijn rupsen?
Rupsen zijn de larven van vlinders en motten. Ze komen uit eitjes die vaak op of onder bladeren worden gelegd. Na het uitkomen begint de rups vrijwel direct met eten. En veel ook! In korte tijd kunnen ze complete bladeren wegvreten of jonge plantjes beschadigen.
Sommige soorten zijn berucht, zoals de eikenprocessierups, de buxusrups en de dennenprocessierups. Deze rupsen veroorzaken niet alleen schade aan bomen, maar ook overlast voor mensen en dieren door hun brandharen.
Levenscyclus van de rups
Rupsen ontstaan uit de eitjes van vlinders en motten. De cyclus begint wanneer een volwassen vlinder of mot haar eitjes legt op of nabij een geschikte waardplant. Meestal aan de onderzijde van bladeren. Afhankelijk van de soort kan een vrouwtje honderden eitjes leggen. De levenscyclus van een rups bestaat uit vier fasen:
- Ei: meestal gelegd in groepjes op bladeren.
- Rups: het vraatzuchtige stadium waarin planten worden aangetast.
- Pop: de rups verpopt zich tot vlinder of mot.
- Vlinder/mot: zorgt voor voortplanting en legt nieuwe eitjes.
Voor bestrijding is vooral het rupsstadium van belang. Zodra de eitjes uitkomen, kun je het beste ingrijpen.
Rupsen herkennen
Rupsen zijn er in allerlei vormen, maten en kleuren. Iedere soort vlinder of mot heeft namelijk zijn eigen rups. Daardoor zit er flink wat variatie in hoe rupsen eruitzien. Toch zijn er ook duidelijke kenmerken waaraan je een rups meestal kunt herkennen.
De meeste rupsen zijn groen of bruin van kleur – een handige schutkleur waarmee ze opgaan in hun omgeving. Giftige rupsen hebben juist vaak een opvallende, felle kleur om vijanden af te schrikken. Dit heet aposematische kleuring.
Een ander opvallend kenmerk is hun manier van voortbewegen: een karakteristieke kruipbeweging waarbij hun lijf in een boog opgetrokken wordt. Het lichaam van een rups bestaat uit 13 segmenten, met tot wel 7 paar poten. Aan de voorzijde hebben ze een duidelijke kop, voorzien van kaken en voelsprieten waarmee ze hun omgeving aftasten.
Van links naar rechts: Buxusrups, Eikenprocessierups, Dennenprocessierups, Spinselmot, Aardrups
Schade van rupsen herkennen in de tuin
Rupsen zijn niet altijd makkelijk te zien, maar de schade die ze aanrichten is vaak goed zichtbaar. Let daarom op de volgende signalen:
- Aangevreten of opgerolde bladeren
- Zwarte uitwerpselen op planten of vruchten
- Spinnenwebachtige draden rond bladeren of scheuten
- Groepjes rupsen op jonge scheuten of aan de onderzijde van bladeren
Wil je zeker weten dat je te maken hebt met een rupsenplaag? Doe dan onze insectencheck!
Hoi, ik ben Lieve 😄 Ik help je met het herkennen van plagen dankzij slimme AI-technologie. Upload je foto en ik analyseer het direct voor je.
Waar komen rupsen oorspronkelijk vandaan?
Rupsen komen wereldwijd voor, op elk continent behalve Antarctica. In Nederland en België leven honderden soorten rupsen, elk met hun eigen voorkeur voor planten, seizoen en leefgebied.
Herkomst per soort:
- Dennenprocessierups: vooral bekend uit Zuid-Europa, maar rukt op richting België en Zuid-Nederland.
- Appelbladroller of fruitmot: inheemse soorten die veel voorkomen op appel- en perenbomen in West-Europa.
- Eikenprocessierups: oorspronkelijk uit Zuid-Europa, maar heeft zich door klimaatverandering en gebrek aan natuurlijke vijanden uitgebreid naar Noord- en West-Europa.
- Koolwitje: algemeen voorkomend in Europa; legt eitjes op koolgewassen.
Op welke planten en gewassen komen rupsen voor?
Rupsen komen voor op talloze planten en gewassen, maar ze zijn niet zomaar overal te vinden. Iedere soort rups heeft namelijk zijn eigen voorkeur. Ze eten het liefst van planten die specifiek bij hun soort passen. Zulke planten noemen we waardplanten.
Zo leeft het koolwitje vooral op koolplanten, de koninginnepage voelt zich thuis op pastinaak, en de koningspage is dol op fruitbomen zoals appel, pruim en abrikoos. De buxusrups zie je bijna altijd op buxus, terwijl de eikenprocessierups zich vrijwel uitsluitend op eikenbomen vestigt.
Vooral planten uit de kruisbloemenfamilie zijn gevoelig voor rupsen. Dit zijn eetbare planten zoals koolsoorten, radijs, waterkers en rucola. Ook bladgroenten zoals sla en spinazie zijn in trek, net als kruiden als peterselie en selderij. Fruitbomen zoals appel, peer, pruim en abrikoos trekken veel rupsen aan. Daarnaast worden ook sierplanten zoals rozen, hortensia’s en buxus vaak aangetast.
Kortom, rupsen zijn dol op:
- koolgewassen zoals boerenkool, bloemkool, spruitjes en broccoli
- radijs, waterkers en rucola
- bladgroenten zoals sla en spinazie
- kruiden zoals peterselie en selderij
- fruitbomen zoals appel, peer, pruim en abrikoos
- sierplanten zoals rozen, hortensia’s en buxus
Als je weet welke planten in jouw tuin of moestuin aantrekkelijk zijn voor rupsen, kun je gerichter controleren op vraatschade en tijdig ingrijpen met een natuurlijke aanpak.
Wat te doen tegen rupsen in de appelboom?
Rupsen in appelbomen vreten niet alleen bladeren aan, maar kunnen ook jonge vruchten aantasten. Hang tijdig lijmbanden om de stam om volwassen motten tegen te houden en behandel jonge rupsen direct met aaltjes.
Rupsen biologisch bestrijden in de (moes)tuin
Rupsen kunnen in korte tijd veel schade aanrichten in je tuin of moestuin. Gelukkig zijn er meerdere natuurlijke manieren om ze effectief te bestrijden, zonder schade aan te richten aan andere dieren of het milieu.
- Aaltjes (nematoden): deze microscopisch kleine beestjes dringen de rups binnen en schakelen hem van binnenuit uit. Ze zijn veilig voor planten, mensen en andere nuttige insecten.
- Lijmbanden of rupsenlijm: breng een lijmband aan rond de stam van een boom om te voorkomen dat vlinders of motten omhoog kruipen om eieren te leggen. Vooral geschikt voor fruitbomen zoals appel en pruim.
- Natuurlijke vijanden aantrekken: rupsen worden gegeten door koolmezen, sluipwespen en gaasvliegen. Je kunt deze natuurlijke vijanden naar je tuin lokken door nestkastjes op te hangen en te zorgen voor voldoende schuilplekken.
- Chemische bestrijding vermijden: chemische middelen doden niet alleen rupsen, maar ook nuttige insecten. Ze kunnen bovendien schade aanrichten aan bodemleven en het ecosysteem. Daarom is het beter om te kiezen voor natuurlijke alternatieven.
Het minder bekende broertje van de eikenprocessierups
Lees meer
Doelgericht die vervelende rupsen bestrijden met onze aaltjes
Lees meerVeelgestelde vragen over de rupsen
Rupsen laten zich vooral zien vanaf het voorjaar tot in de nazomer. De eerste rupsen verschijnen meestal in april, zodra de temperaturen stijgen en planten beginnen uit te lopen. De piek ligt vaak in mei en juni, wanneer veel vlinders en motten hun eitjes hebben afgezet en de jonge rupsen volop beginnen te eten. Hoe warm het voorjaar is, speelt hierbij een grote rol.
Nee, sommige soorten richten nauwelijks schade aan. Maar de meeste rupsen in de moestuin zijn wél vraatzuchtig.
Ja, dit is zelfs aan te raden. Zo pak je de plaag op meerdere fronten aan.
Jos is een alleskunner in zijn tuin en deelt zijn passie voor tuinieren en kennis over natuurlijke bestrijdingsmiddelen graag. Of het nu gaat om het bestrijden van insecten of het kweken van groenten en fruit, geen uitdaging is te groot.